Historia pokojów zagadek. Od ekranu do wspólnej przygody

Najwcześniejszą dobrze udokumentowaną grą na żywo, która nazywała się grą ucieczki, była Real Escape Game japońskiej firmy SCRAP. Odbyła się w Kioto w lipcu 2007 roku. Pierwszy stały lokal SCRAP otworzył w 2011 roku, a w latach 2012-2013 pokoje zagadek (escape roomy) szybko rozeszły się po Azji, Europie i dalej. Korzenie tej formy są jednak starsze i sięgają gier komputerowych, gier fabularnych na żywo, poszukiwań skarbów oraz teleturniejów.

Historia nie układa się w prosty konkurs o jeden tytuł „pierwszego pokoju”. Gra w przeglądarce, jednorazowe wydarzenie i stały lokal to różne formy, które rozwijały się obok siebie.

Zagadka oglądana na ekranie

Jednym z ważnych źródeł były gry przygodowe typu „wskaż i kliknij”, a wcześniej tekstowe gry fabularne z lat 80. W obu gracz zwiedza miejsca, znajduje przedmioty, łączy je i rozwiązuje zagadki. Z tej tradycji wyrosły gry przeglądarkowe, w których bohater jest zamknięty w pokoju i musi znaleźć wyjście. Ten gatunek zaczęto nazywać grami typu escape the room.

Rozpoznawalnym przykładem jest Crimson Room, darmowa gra przeglądarkowa japońskiego twórcy Toshimitsu Takagiego z 2004 roku. Kliknięcie pozornie zwykłego przedmiotu ujawniało szczegół, a połączenie kilku informacji pozwalało otworzyć kolejną część przestrzeni.

Najważniejszy był sposób działania: oglądasz, zbierasz, kojarzysz i sprawdzasz hipotezę. Zwykły pokój stawał się problemem do rozwiązania. Gdy podobne zadanie przeniesiono do realnej przestrzeni, doszedł jeszcze podział pracy między uczestników.

Nie tylko gry komputerowe

Badacz gier Scott Nicholson w raporcie z 2015 roku, opartym na ankiecie wśród 175 firm prowadzących pokoje zagadek, wskazuje kilka źródeł tej formy rozrywki. Oprócz gier komputerowych są to:

• gry fabularne na żywo, w których uczestnicy w kostiumach rozwiązywali zagadki i szukali wyjścia z prowizorycznych pomieszczeń,
• poszukiwania skarbów i łamigłówek, w których drużyna rozwiązuje ciąg zadań prowadzących do celu,
• teatr interaktywny i nawiedzone domy, gdzie widz sam przechodzi przez przestrzeń i spotyka aktorów,
• teleturnieje przygodowe, takie jak brytyjskie programy z lat 80. i 90., w których drużyny rozwiązywały fizyczne zadania, żeby wydostać się z kolejnych pomieszczeń,
• rozrywka tematyczna, czyli wcześniejsze firmy łączące scenografię z zagadkami na czas.

Nicholson podkreśla, że nie było jednego pokoju, od którego wszystko się zaczęło. Około 65% ankietowanych właścicieli zainspirowała gra w innym pokoju zagadek. Pozostali tworzyli swoje gry, nie wiedząc, że podobne już istnieją.

Wydarzenia SCRAP i stałe miejsca gry

SCRAP zaczynał jako wydawca bezpłatnego pisma. Według oficjalnej osi czasu firmy pierwsza Real Escape Game odbyła się w 2007 roku, a w 2011 roku ruszył pierwszy stały lokal w tokijskiej dzielnicy Higashi-Shinjuku. Twórcą formatu był Takao Kato, który chciał przenieść rozwiązywanie zagadek z ekranu do rzeczywistości, tak żeby uczestnicy sami weszli w przygodę zamiast oglądać bohatera.

To użyteczne rozróżnienie: początek organizowanej rozgrywki nie musi oznaczać otwarcia pokoju działającego codziennie. SCRAP z czasem zasłynął także z dużych wydarzeń dla setek i tysięcy graczy, ale pierwsza gra z 2007 roku była właśnie pokojem dla jednej drużyny.

Wśród firm, które najczęściej inspirowały kolejnych twórców, ankietowani wymieniali SCRAP, budapeszteński Parapark, londyński HintHunt i nowojorski Escape the Room. Węgry były według Nicholsona jednym z ważnych ośrodków rozwoju tej formy w Europie.

Od kodu do opowieści

Mechaniczna kłódka jest czytelnym symbolem zagadki, ale nie definiuje całego doświadczenia. Zadanie może wykorzystywać dźwięk, obraz, układ przedmiotów lub elektroniczną reakcję otoczenia. Technologia daje twórcom więcej możliwości, choć sama nie zastępuje sensownej historii.

Przy porównywaniu starszych i nowszych gier warto zapytać, czemu służy zagadka. Czy wynika z roli uczestników i celu misji? Czy znaleziony przedmiot ma znaczenie w opowieści? Takie pytania mówią o jakości więcej niż sama liczba urządzeń.

Krakowski ślad: gra wychodzi poza jeden pokój

W Krakowie dobrze widać, jak ta forma rozrosła się poza jedno pomieszczenie. Obok stałych pokojów działają gry miejskie, w których zagadki ukryto w realnej przestrzeni miasta. EscapeCity opisuje, że od 2015 roku prowadzi drużyny po Krakowie z tabletami, mapą GPS i zadaniami w rozszerzonej rzeczywistości. Osiem Portali łączy trasę po dawnym Zwierzyńcu z archiwalnymi fotografiami, a Legendy Krakowskie w aplikacji pozwalają grać na własnym telefonie, z przerwami i bez sztywnej godziny startu.

Historia wraca też do samych pokojów. Ród Kraka w Gamescape to fantastyczna opowieść osnuta wokół legendy o królu Kraku, a mobilny pokój zagadek można rozstawić w biurze, hotelu czy plenerze. Każdy format zmienia warunki: w terenie dochodzi orientacja i pogoda, a przy przenośnych skrzyniach większe znaczenie ma wspólna praca przy jednym zestawie przedmiotów.

Zmienia się więc miejsce i sposób prowadzenia przygody, ale pozostaje znajoma przyjemność z Crimson Room i pierwszej gry w Kioto: zauważyć coś, czego wcześniej nie widzieliśmy, i razem znaleźć odpowiedź.